تحلیل استعارۀ مفهومی باد صبا در شعر حافظ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران

چکیده

لیکاف و جانسون با نظریۀ استعارۀ مفهومی نشان دادند که استعاره‌ها از ذهن بر زبان جاری می‌شوند و تا زمانی ‌که در ذهن تغییر شناختی ایجاد نشود، استعاره شکل نمی‌گیرد. ادبیات فارسی- با پیکرۀ عظیمی که در اختیار دارد- در دل خود گنجینۀ استعاره‌های مفهومی بسیاری جای داده‌است. رویکرد این تحقیق شناختی است و با روش توصیفی-تحلیلی یکی از استعاره‌های مهم ادبیات فارسی؛ یعنی کلان‌استعارۀ «باد صبا انسان است» بررسی شده‌است. پرسش این پژوهش آن است که از نظر شناختی، باد صبا چگونه در زبان فارسی مفهوم‌سازی شده‌است؟ داده‌های این تحقیق از دیوان حافظ به دست آمده‌است. تحلیل داده‌های تحقیق نشان می‌دهد که صبا در ادبیات فارسی از نظر شناختی یک انسانِ عاشق، طبیب، پرده‌دار، سنگ‌ صبور، رازدار و در عین‌حال، یک انسانِ سخن‌چین، بیمار، دروغ‌گو، رقیب و بی‌وفا ترسیم شده‌است. از مقایسۀ شخصیت و خویشکاری دوگانۀ صبا در شعر فارسی، می‌توان احتمال داد که صبا بازمانده‌ای از ایزد «وایو» در ایران باستان باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Analysis of Conceptual Metaphor of Zephyr (Saba Wind) in Hafiz Poetry

نویسندگان [English]

  • khodabakhsh Asadollahi 1
  • Jahandoost sabzalipour 2
1 - Professor, Department of Persian Language and Literature, Mohaghegh Ardabili University. Ardabil, Iran
2 Associate Professor, Language and Literature Dept. Rasht Branch, Islamic Azad University, Rasht, Iran
چکیده [English]

Through the theory of conceptual metaphor, Lakoff and Johnson showed that metaphors originate from the mind and reach the language and as long as there are no conceptual changes in the mind, no metaphors are created. Persian literature, with a large body of available resources, includes a treasure of numerous conceptual metaphors. The current study uses a cognitive approach and investigates one of the important metaphors in the Persian literature, namely the “Zephyr is human” metaphor. The main research question investigates how Zephyr is conceptualized in Persian language. The data for this study is gathered from divan of Hafez. Analysis of the data indicated that Zephyr in Persian literature is conceptually portrayed as a lover/healer/veiled/patient listener/ secretive human as well as a human who is gossiper/ sick/ liar/ rival and unfaithful. By comparing the dual personality and selfishness of Zephyr (Baad-e-Saba) in Persian poems, one can reach the conclusion that Zephyr (Bad-e-Saba) is probably a remaining visage of ancient Iranian god of Vayu.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Conceptual linguistics
  • conceptual metaphor
  • Zephyr (Saba)
  • Hafez Shirazi
  • Vayu
  1. پورابراهیم، شیرین؛ روشن، بلقیس؛ عابدی، مهدیه (1396)، «استعاره­های مفهومی عشق در زبان شعر و زبان روزمره (رویکردی تطبیقی)»، شعر پژوهی، دورۀ 9، شمارۀ 2، پیاپی 32، صص 49- 66.
  2. حافظ، شمس‌الدین (1363)، دیوان، به کوشش قاسم غنی و محمد قزوینی، تهران: اقبال.
  3. حریریان، محمود؛ ملک‌شهمیرزادی، صادق؛ آموزگار، ژاله؛ میرسعیدی، نادر (1385)، تاریخ ایران باستان، ج 1، تهران: (سمت).
  4. حسینی، مریم (1385)، «رمزپردازی باد در آثار سنایی»، فصل‌نامۀ علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س)، سال 15- 16، شمارۀ 56- 57، صص 35- 49.
  5. خرازی، پرستو؛ مغیث، امیرحسین (1397)، «نقش‌آفرینی باد صبا در غزلیات خاقانی»، مجموعه مقالات سیزدهمین گردهمایی بین‌الملی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، صص 4842- 4859.
  6. خرمشاهی، بهاالدین (1380) حافظ‌نامه، 2ج، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  7. دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، زیرنظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: موسسه لغتنامه دهخدا، تهران، چاپ دوم.
  8. راسخ مهند، محمد (1389)، درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی، نظریه‌ها و مفاهیم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  9. زرین‌فکر، مژگان؛ صالحی‌نیا، مریم؛ مهدوی، محمدجواد (1393)، «استعارۀ مفهومی رویش در معارف بهاء ولد»، ادبیات عرفانی، سال 5، پاییز و زمستان، شماره 9، صص 137-172.
  10. سبزعلی‌پور، جهاندوست؛ رستمی، راضیه (1398)، «استعارۀ مفهومی عشق شکار است، در حوزۀ ادبیات فارسی»، پژوهش‌های زبان­شناسی تطبیقی، نشر آنلاین. basu.ac.ir/article2964html
  11. _____________؛ وزیری، سهیلا (1397)، «بررسی استعارۀ مفهومی عرفان خرابات است در دیوان حافظ»، پژوهش‌های ادبی عرفانی (گوهر گویا)، شمارۀ 1، پیاپی 36، صص 47-72.
  12. فضایلی، سیده مریم؛ ابراهیمی، شیما (1393)، «بررسی استعاره مفهومی احساس غم در شعر مسعود سعد»، مطالعات زبان و ادبیات غنایی، سال چهارم، شمارۀ 13، 65-80.
  13. کوچس، زولاتان (1398)، استعاره‌ها از کجا می‌آیند، شناخت در بافت استعاره، تهران: آگاه.
  14. _____________ (1394)، استعاره در فرهنگ: جهانی‌ها و تنوع، ترجمۀ نیکتا انتظام، تهران: سیاهرود.
  15. کیا علی‌اصغر؛ ثقه‌ای، سعید (1390) «مطالعه نقش‌های باد صبا در شعر حافظ از منظر ارتباطی»، رسانه، دورۀ ششم، شمارۀ یک، پیاپی 11، صص 1- 16.
  16. کی‌منش، عباس (1366)، پرتو عرفان شرح اصطلاحات عرفانی کلیات شمس، ج 1، تهران: سعدی.
  17. گندمکار، راحله (1391)، «نگاهی تازه به چگونگی درک استعاره در زبان فارسی»، ادب‌پژوهی، شمارة 19، بهار، صص151-167.
  18. لیکاف، جورج؛ جانسون، مارک (1395)، استعاره‌هایی که با آن زندگی می‌کنیم، ترجمۀ هاجر آقاابراهیمی، تهران: نشرعلم.
  19. معدن‌کن، معصومه (1383)، «نقش صبا در عشق و عرفان و تاریخ غزل حافظ»، حافظ‌پژوهی، دفتر 7، صص 170- 187.
  20. نصیری جامی، حسن (1385)، «رازمندی باد صبا در شعر حافظ»، نشریۀ ادبیات فارسی، شمارۀ 9، صص 151- 171.
  21. نیلی‌پور، رضا (1396)، زبان‌شناسی شناختی، دومین انقلاب معرفت‌شناختی در زبان‌شناسی، تهران: هرمس.
  22. هینلز، جان (1384)، شناخت اساطیر ایران، ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: چشمه.
  23. یاحقی، محمدجعفر (1389)، فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.