نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم‌انسانی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران

چکیده

بیت «حافظ اگر سجدة تو کرد مکن عیب/ کافر عشق ای صنم گناه ندارد» در دیوان غزلیّات حافظ، یکی از بیت‌هایی است که از نظر معنا پیچیده و مبهم به نظر می‌رسد. بسیاری از شارحان در ارائۀ معنای بیت دچار لغزش شده‌اند و دلیل آن نیز توجه نکردن به معنای دقیق ترکیب «کافرِ عشق» است که سبب شده بیشتر شارحان به معنای کلّی بیت اشاره کنند و به تفسیر و شرح عبارت‌های کلیدی نپردازند. از این رو باید گفت که بیشتر شرح‌های این بیت بر منطق و استدلال درستی استوار نیست و برخی از شارحان، همان سخن نادرست پیشینیان را تکرار کرده‌اند. با در نظر گرفتن این نکته باید پرسید که معنای این بیت با توجه به اندیشۀ حاکم بر غزلیات حافظ چیست؟ این جستار به روش توصیفی-تحلیلی بر مرور شرح‌های بیتِ مذکور و نقد آنها استوار است. براساس معنای ترکیب «کافرِ عشق» در ادبیات فارسی، می‌توان دریافت که معشوق، حافظ را به سبب سجده کردن به غیر خدا سرزنش کرده و حافظ نیز در پاسخ، کافرِ عشق را عاری از گناه و خطا دانسته است؛ زیرا از عاشق چنین خطا و گناهی سرمی‌زند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An Inquiry to the Meaning of a Verse of Hafez

نویسندگان [English]

  • Mehdi Tadayyon 1
  • Seyed Ali Mahmoudi Lahijani 2

1 Professor, Department of Persian Language and Literature, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran

2 Department of Persian Language and literature, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran

چکیده [English]

حافظ اگر سجدة تو کرد مکن عیب کافر عشق ای صنم گناه ندارد
This verse is one of the verses that seem complex and ambiguous in terms of meaning. Many commentators misinterpreted the meaning of the verse, which rooted in the lack of observation of the exact meaning of the composition "unbeliever to love", which has caused most commentators have referred to the general meaning of the verse and they did not interpret the key phrases. Therefore, most of the descriptions of this verse are not based on correct logic and reasoning, and some commentators have repeated the same mistakes of their predecessors. Accordingly, this question is raised that what is the meaning of this verse based on the prevailing thought of Hafez's sonnets? This article is focused on reviewing the critiques of the verse and their critique. Based on the meaning of the combination of "unbeliever to love" in Persian literature, it can be seen that the beloved blamed Hafiz for prostrating to others than god, and in response, Hafiz considered the infidel of love innocent of any sin and error; Because this mistake and sin arise by the lover.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Divan of Hafez"
  • Criticism of Hafez'
  • s Descriptions"
  • "
  • Unbeliever to Love"
قرآن کریم، (1376)، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ سوم.
آجودانی، ماشاءالله، (1363)، «باز هم در جستجوی حافظ»، نشر دانش، بهمن و اسفند 63، شمارة 26، صص29-33.
استعلامی، محمد، (1388)، درس حافظ، 2ج، تهران: سخن.
باقریان موحد، رضا، (1389)، شرح عرفانی دیوان حافظ، بر اساس نسخۀ قاسم غنی و محمد قزوینی، تهران: نگاران قلم.
بدرالدین، (1362)، بدر الشروح: شرح دیوان حافظ، تهران: امین، چاپ دوم.
برزگر خالقی، محمدرضا، (1389)، شاخ نبات حافظ،تهران: زوار، چاپ ششم.
ثروتیان، بهروز، (1392)، شرح غزلیات حافظ، دفتر دوم، تهران: نگاه.
جلالیان، عبدالحسین، ( 1379)، شرح جلالی بر حافظ، 4ج، تهران: یزدان.
حافظ شیرازی، شمس­الدین محمد، (1359)، دیوان کهنه حافظ، زیر نظر ایرج افشار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران زمین.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1362)، دیوان، به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1367)، دیوان، بر اساس نسخه مورخ 805، به تصحیح و تنقیح رکن­الدین همایونفرخ، تهران: باورداران.
حمیدیان، سعید، (1392)، شرح شوق: شرح و تحلیل اشعار حافظ، 5ج، تهران: قطره، چاپ دوم.
ختمی لاهوری، عبدالرحمان. (1374). شرح عرفانی غزل­های حافظ. به تصحیح و تعلیقات بهاءالدین خرمشاهی، کورش منصوری و حسن مطیعی امین. تهران: قطره. 
خرمشاهی، بهاءالدین، (1385)، حافظ نامه، 2ج. تهران: علمی و فرهنگی.
خطیب رهبر، خلیل، (1389)، شرح غزلیات حافظ، تهران: صفی علیشاه، چاپ سی و یکم.
ذوالنور، رحیم، ( 1372)، در جستجوی حافظ (با تعلیقات)، ج1، تهران: زوّار.
رستگار فسایی، منصور، (1395)، شرح تحقیقی دیوان حافظ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی.
سودی بسنوی، محمّد، (1366)، شرح‌ سودی‌ بر حافظ‌، ترجمۀ‌ عصمت‌ ستارزاده.‌ 4ج. تهران: زرین‌ و نگاه‌.
فرزاد، مسعود، (1353)، حافظ: صحت کلمات، دانشگاه پهلوی: چاپخانه کیهان.
قیصری، ابراهیم، (1380)، ابیات بحث­انگیز حافظ، تهران: توس.
مولوی، جلال الدین محمد بلخی، (1376)، کلیات دیوان شمس تبریزی، تهران: طلوع.
هروی، حسین‌علی، (1367)، شرح غز‌‌ل‌های حافظ، 4ج، تهران: نشر نو.