نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشجوی پسادکتری زبان و ادب فارسی، فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، تهران، ایران

چکیده

داستان «ملک جمشید، طلسم آصف و حمام بلور» یکی از داستان‌های عامیانة فارسی و رایج در عصر قاجار و کتابی از آخرین بازماندگان سنت افسانه‌سرایی ایرانی اثر نقیب‌الممالک است. ازجمله نوادر قصه‌های عامه است که مؤلف دارد. نویسندة این کتاب، همان پردازندة «امیرارسلان» معروف است که به دلیل شهرت «امیرارسلان»، داستان «ملک جمشید» کمتر شناخته شده است. هدف این مقاله آشنایی اهل ادب با این داستان کمتر شناخته شده و بررسی ابعاد ادبی و اجتماعی و متن‌شناسی اثر است؛ بنابراین کوشش می‌شود به روش توصیفی-تحلیلی ضمن معرفی قصه و پردازندۀ داستان، محمدعلی شیرازی معروف به نقیب‌الممالک، و معرفینسخه‌ها و چاپ‌ها و گزارش داستان از سه منظر به قصه‌شناسی این اثر پرداخته شود: اول جنبه‌های زبانی و ادبی، دوم جنبه‌های داستانی و بن‌مایه‌های قصه و سوم جنبه‌های اجتماعی. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است و دستاورد آن به لحاظ زبانی و ادبی بیانگر اینست که نثر کتاب روان، ساده، شیرین‌ و نزدیک به زبان محاوره است و واژگان، کنایات و ترکیبات عامیانه به فراوانی کاربرد دارد. تشبیه ابزار اصلی نویسنده در توصیفات و بیان ادبی و اغلب برآمده از سنت‌های ادبی و تکراری‌اند. حوادث اصلی داستان بر محور جنگ، عشق و بازگشت به سرزمین پدری شکل می‌گیرد. حوادث داستان همگی از بن‌مایه‌های رایج افسانه‌هاست. برخی آداب ‌و رسوم مربوط به جنبه‌های گوناگون زندگی، حکومت و جنگ را در خلال داستان می‌توان یافت که بازتابندۀ آداب و رسوم زمانه است و برخی از پیشه‌های مورد اشاره در داستان، امروزه یا وجود ندارند یا تغییر نام داده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Textual Criticism of the Storyology of King Jamshid

نویسندگان [English]

  • Hasan Zolfaghari 1
  • seyede Ziba Behrooz 2

1 Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

2 Postdoctoral Candidate, Department of Persian Language and Literature, Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran

چکیده [English]

One of the popular Persian folk tales in the Qajar era is Malek Jamshid, Asef Spell and Crystal Bath, which is the last remaining Persian mythological tradition by Naqib al-Malak. It is one of the rare folk tales that the author has. The author of this book and Amir Arsalan are the same, but Malek Jamshid has been less known due to Amir Arsalan's fame. The difference between these two books is due to the audiences; Malik Jamshid's audience is general but that of Amir Arsalan is specific. This study aims to familiarize the literary people with this less known story, its literary and social dimensions, and textology of it. Therefore, while introducing the story and its narrator, Mohammad Ali Shirazi, known as Naqib al-Mamalik, and introducing the manuscripts editions and making a report of the story, we try to deal with this work from three perspectives: first, linguistic and literary aspects; second, the narrative aspects and themes of the story, and third, the social aspects. Examining the literary and social dimensions of the story, in addition to revealing some aspects of life in the Qajar era, manifests the thoughts and ideas of people of that era and their tastes and entertainments. The purpose of this article is, thus, to introduce one of the Iranians’ fictional legacies in an era very close to the constitution and literary developments.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Naqib al-Mamalik
  • Malik Jamshid
  • Asef Enchantment and Crystal Bath
  • textual criticism
  • Folk literature
آل داود، سیدعلی (1387)، «وصف گروه‌های اجتماعی در شیراز یکصد سال پیش»، فصل‌نامۀ فرهنگ مردم، پاییز و زمستان، ش 27-28.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1379)، روزنامۀ خاطرات اعتماد‌السلطنه، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، چاپ پنجم.
بی نا (1298ق)، خسرو دیوزاد،  به خواهش آقا محمدعبدالله و آقا عبدالکریم خوانساری، تهران: سنگی، کارخانه‌ استاد محمدتقی.
دشتی سیدمحمد (1376). بررسی ادبیات داستانی در عصر قاجار با تأکید بر قصه‌های عامیانه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
ذوالفقاری حسن، باقری بهادر، مهران فر صدیقه (1390). «قصه‌شناسی نوش‌آفرین‌نامه»، جستارهای ادبی (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد)، تابستان 1390، دوره  44، شماره2 (مسلسل 173)؛ 81-98.
ذوالفقاری، حسن (1391)، ادبیات مکتب‌خانه­ای ایران، 3 جلد، تهران: چشمه، چاپ دوم.
______________ (1394)، زبان و ادبیات عامه ایران، تهران: سمت.
رستمی، راضیه (1392). بررسی تأثیر زبان قصه‌های عامیانۀ دوره قاجار بر نثر داستانی جمالزاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه یزد.
سیدان، مریم (۱۳۹۲)، «هویت ابهام‌آمیز نقال قصه امیرارسلان»، فرهنگ و ادبیات عامه، دوره ۱، شماره ۲، پاییز و زمستان، صص ۱۵۷-۱۷۴.
محجوب، محمدجعفر (1387)، ادبیات عامیانۀ ایران (مجموعه مقالات محجوب)،به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه، چاپ چهارم.
نقیب‌الممالک، محمدعلی (1384)، ملک جمشید، تهران: ققنوس.
___________________  (1340)،امیرارسلان، تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: سازمان کتاب‌های جیبی.
___________________ (1327)، ملک‌جمشید و طلسم آصف و حمام بلور، تهران: فهم.
___________________ (1307 ق)، ملک‌جمشید، تهران: نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، ش 4026.